Περιγραφή Βιβλίου

Η ύστερη μεσαιωνική εποχή διαμορφώθηκε από σύνθετες αλληλεπιδράσεις μεταξύ θρησκευτικής ταυτότητας, κοινωνικής τάξης και λογοτεχνικής έκφρασης, με την αντι-ιουδαϊκή γραμματεία να αποκαλύπτει περισσότερο τις χριστιανικές ανησυχίες παρά την πραγματικότητα των εβραϊκών κοινοτήτων. Τέτοιου είδους κείμενα προέκυψαν μέσα από θεολογικές διαμάχες, πολιτικές εντάσεις και μεταβαλλόμενα κοινοτικά όρια, χρησιμοποιώντας την αφήγηση και την αλληγορία για να ορίσουν τη χριστιανική ταυτότητα απέναντι σε έναν κατασκευασμένο εβραϊκό «Άλλο».

Η παρούσα μελέτη εξετάζει την ελληνική αντι-ιουδαϊκή γραμματεία στη βενετοκρατούμενη Κρήτη μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της χριστιανο-εβραϊκής συνύπαρξης. Αν και οι εβραϊκές κοινότητες ήταν οικονομικά και κοινωνικά ενσωματωμένες, αντιμετώπιζαν στερεότυπα, καχυποψία και περιστασιακή βία, ριζωμένα στη θρησκευτική προκατάληψη. Η έρευνα καταδεικνύει ότι η συστηματική αντι-ιουδαϊκή πολεμική βυζαντινού τύπου απουσίαζε σε μεγάλο βαθμό από την Κρήτη. Αντιθέτως, αντι-ιουδαϊκά αισθήματα εμφανίζονταν σποραδικά στη δημώδη ποίηση και στη διδακτική γραμματεία, αντανακλώντας κληρονομημένα πατερικά στερεότυπα παρά τοπικές συγκρούσεις.

Οι εκκλησιαστικές εντάσεις κυριαρχούνταν από διαμάχες μεταξύ Ορθοδόξων, Καθολικών και ενωτικών, περιθωριοποιώντας τη συμμετοχή των Εβραίων στις θεολογικές συζητήσεις. Τα χειρόγραφα τεκμήρια επιβεβαιώνουν την περιορισμένη κυκλοφορία κειμένων adversus Iudaeos στο νησί, συνήθως σε αποσπασματικές ή αναθεωρημένες μορφές. Αξιοσημείωτες εξαιρέσεις αποτελούν τα ανέκδοτα έργα των Μανουήλ Σαβίου και Αγγέλου Γρηγορίου. Η σημασία τους δεν έγκειται σε μια θεολογική πρωτοτυπία, αλλά στην τοπική αυθεντικότητά τους και στην προσαρμογή των κληρονομημένων παραδόσεων αντιρρητικής γραμματείας.